vonder kop
vonder kop

Voormalige marechausseekazerne, G526

Op 3 april 1818 wordt in Asten een brigade van de Koninklijke Marechaussee ingesteld en dit volgde op een besluit van Koning Willem I in 1814:

Er zal worden opgericht een corps maréchaussée dat belast zal zijn met de handhaving van de orde, uitvoering der wetten en het waken voor de veiligheid aan de grenzen en op de grote wegen.
Artikel1 Souverein Besluit 26 october 1814. Hierin veranderde de Soevereine vorst Koning Willem I der Nederlanden eigenhandig de naam Gendarmerie in Marechaussee.

01
02

Bij het kadaster van Asten over de periode 1811 -1832 wordt de kazerne genoemd:

Kadaster 1811-1832; G526:
Kazerne, groot 04 roede 16 el, het Derp, klassen 3.
Eigenaar: Marechaussee.

03

04

Uit een gedetailleerde beschrijving van zeven generaties Witzel weten we dat Hendrik Witzel de eerste marechaussee was:

Op zondag 22 juli 1787 wordt Johannes Henderikus (Henderikus) Witzel gedoopt in de grote gereformeerde kerk van 's Hertogenbosch, als eerste zoon van de veertigjarige Johan Hendrik Witzel en zijn achtentwintigjarige vrouw Johanna van den Berkhof.

Hieronder de geboorteakte van Johannes Hendrikus Witzel uit het doopboek van de grote Gereformeerde Kerk van 's Hertogenbosch.

05

Het gezin verhuist enkele jaren later naar het Agterhuisje op de Kerkstraat in Helmond, waar Henderikus zijn hele jeugd zal wonen. Een jeugd die zich vrijwel helemaal afspeelt tijdens de Bataafse Republiek, een vazalstaat van Frankrijk waarin vooral Patriotten het voor het zeggen hadden. De gemiddelde Nederlander stond niet echt negatief tegenover deze Franse overheersing; maar, gezien zijn vaders achtergrond, moet het gezin Witzel tot de Orangisten worden gerekend. Ongetwijfeld zal de jonge Henderikus dit gedachtegoed thuis met de paplepel zijn ingegoten. Deze periode was voor een jong iemand in die tijd geen slechte omdat, dankzij de Fransen, onder andere het onderwijs enorm verbeterde. In 1801 kwam de eerste schoolwet in Nederland en daardoor heeft Henderikus (vanaf zijn viertiende) klassikaal leren lezen, schrijven en rekenen van gekwalificeerde onderwijzers. Doordat geen godsdienstonderwijs meer mocht worden gegeven (scheiding van Kerk en Staat) werd de invloed van de kerk veel meer beperkt tot de zondag.
Als oudste zoon zag Henderikus het huisje in Helmond steeds voller worden en zijn verantwoordelijkheid daarin langzaam toenemen. Zijn broertje Johan Willem (Willem) werd geboren toen hij nog geen drie jaar oud was. Net als een doodgeboren kindje een jaar later zal hij zich dit niet hebben kunnen herinneren. Vermoedelijk is hij zich wel bewust geweest van twee jong gestorven broertjes in zijn zevende en achtste jaar. Maar de geboorte van zijn zusjes Johanna Maria op zijn tiende en Maria Elisabeth op zijn dertiende heeft veel invloed gehad. De broers Henderikus en Willem zullen, als gebruikelijk in die dagen, al op jonge leeftijd aan de gezinsinkomsten hebben moeten bijdragen. En in Helmond is er dan een grote kans dat ze hebben gewerkt in de textielindustrie. Van Henderikus weten we dat hij in ieder geval tot 1817 in de textielnijverheid werkt want hij is dan fluweelband maker.
Hoewel de dienstplicht formeel nog niet was ingevoerd in Nederland dreigde altijd de kans in het Bataafse leger te moeten dienen. Iets dat broer Willem met de dood moet bekopen op 23 oktober 1808. Op zijn eenentwintigste is Henderikus daardoor behalve de oudste ook de enige zoon in het gezin Witzel. Op zondag 12 augustus 1810 trouwt Henderikus te Stiphout met de tweeëntwintig jarige Teunisje Peters van de Peppel, geboren te Wageningen op 20 januari 1788 gedoopt in de Nederlands Hervormde Gemeente als dochter van Peter van de Peppel en Geertruij Teunisse. Zij noemde zichzelf later ook Antonia:

06

Hierboven de geboorteakte van Teunisje Peters van de Peppel uit het doopboek van de Nederlands Hervormde Gemeente te Wageningen. Hieronder de trouwakte van Johannes Hendrik Witzel en Teunisje Peters van de Peppel uit het trouwboek van de schepenen van Stiphout:

07

Ze gaan vermoedelijk ook in Stiphout wonen want één week eerder had hij zijn borgbrief of ontlastbrief uit Helmond al ingeleverd; iets wat nodig was in die tijd om te mogen verhuizen. Hoewel de borgbrief op een verhuizing wijst naar Stiphout wordt het eerste kind geboren in Aarle-Rixtel en het tweede weer in Helmond. Stiphout, Helmond en Aarle-Rixtel liggen in een straal van enkele kilometers van elkaar dus kennelijk was men nog zoekende naar een vaste stek om zich te vestigen. Op dinsdag 18 februari 1812 wordt dochter Wilhelmina Johanna Petronella geboren. Door de Franse tijd staat in de akte de Franse naam Guillemette Jeanne Piternelle en bij het beroep van Henderikus 'Particuliere', een aanduiding dat hij toen zonder werk zat. Op donderdag 8 september 1814 wordt er een zoon geboren die ze Cornelis Hendricus noemen. Op donderdag 14 augustus 1817 wordt er nog een tweeling, Maria Elisabeth en Jan Adolf, geboren.
De jonge jaren van Henderikus waren een stuk minder onbezorgd dan die van zijn vader maar nieuwe mogelijkheden zouden zich spoedig aandienen. Met de dood van vader in het begin van 1818 werd Henderikus volledig verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van het gezin Witzel. Nu de Fransen voorgoed uit Nederland waren verdreven bestond er behoefte aan herstel van de orde in het land en daarom werd de Koninklijke Marechaussee opgericht. Met name op de zandwegen tussen Helmond en Limburg waren verschillende roversbenden afkomstig uit Belgisch Limburg actief en bestond er grote behoefte aan een politiemacht. In februari 1819 wordt daarom overal in Brabant en Limburg, waaronder in Asten, kazernes opgericht en onze Henderikus wordt één van de eerste marechaussees van Nederland. Voor de baan van marechaussee zocht men namelijk Oranjegezinde ex-soldaten van protestantse huize. Verder was er de voorwaarde dat men in eigen kosten kon voorzien in de aankoop van kleding, uitrusting en eventueel een paard. De brigade van Asten behoorde tot de compagnie van 's Hertogenbosch van de achtenveertig jarige kapitein Gregorius Frederik Leutner die zich met 132 man op 7 november 1818 bij de koning operationeel melde. Een echte ijzervreter die maar liefst zestien veldtochten, waaronder die naar Rusland, had weten te overleven.

08

Oude foto van de Marechaussee kazerne op de hoek van de huidige Emmastraat en de Burgemeester Frenckenstraat. De foto geeft een inkijk in de Burgemeester Frenckenstraat.

Op zaterdag 11 maart 1820 verkoopt moeder Johanna van den Berkhof de oude inboedel voor 33 gulden en 40 cent en gaat de hele familie in Asten wonen, vermoedelijk gewoon op het kazerneterrein. Zonder de zussen die waarschijnlijk als dienstbode ergens inwoonden. Bij de verkoop van het Agterhuisje in Helmond in 1817 was de clausule opgenomen dat dit pand voor hetzelfde bedrag, plus vijf gulden rente per gepasseerd jaar, terug kon worden gekocht. Op 17 januari 1822 wordt van deze regeling gebruik gemaakt en het pand teruggekocht van de koopman Adriaan van Mol voor de afgesproken 150 gulden, om direct weer door te verkopen voor 327 gulden aan de Helmondse wever Arnoldus van der Stijlen. Er worden in Asten nog vijf kinderen geboren en het zal in Asten een gezellige en drukke bedoening zijn geweest met acht kinderen (vier jongens en vier meisjes), waaronder twee tweelingen, in leeftijd variërend van nul tot veertien jaar oud.
Als marechaussee had Henderikus als taak om de orde te handhaven in het nog jonge Koninkrijk. Maar dat viel in deze regio niet altijd mee omdat het steeds meer de scheidslijn werd tussen het armere traditioneel katholieke zuiden en het meer verlichte protestantse noorden. Om meer welvaart (en grip) op het zuiden te krijgen haalde men een oud plan van de plank om middels een kanaal de soms moeilijk bevaarbare Maas te omzeilen; een kanaal van 's Hertogenbosch naar Luik nu bekend als de Zuid-Willemsvaart. Dit plan had veel tegenstanders en het was daarom nodig om de duizenden arbeiders (gravers, metselaars, timmerlui, pompers, et cetera) te beschermen. Deze taak lag bij de marechaussee en vanaf de start van de graafwerkzaamheden in 1823 zal Henderikus daar voltijd mee bezig zijn geweest. Mogelijk moest hij twee jaar eerder al optreden wanneer de paaltjes, neergezet door de uitzetters van het tracé, door slimme vooruitziende boeren werden verplaatst.
Het kanaal moest in de 122½ kilometer tussen 's Hertogenbosch en Maastricht een hoogteverschil van ruim 39 meter overbruggen. Dit werd gerealiseerd met 21 sluizen die simpelweg werden genummerd van 0 tot en met 20 beginnend in 's-Hertogenbosch. Voor het beroep van sluis en brugwachter werden veelal protestantse rijksambtenaren aangesteld die ook als veldwachter moesten optreden. Henderikus was hiermee de ideale kandidaat voor deze functie. Op 28 februari 1827 nam hij afscheid van de marechaussee en werd hij dan ook de eerste sluiswachter van Sluis 10; een paar kilometer ten noorden van Asten.

Daarna is er een periode van geheimzinnigheid rond de bewoners van de marechausseekazerne. De eerste brigadier der marechaussee, die in het bevolkingsregister van Asten over de periode 1859-1869 wordt genoemd, is Jan Takens, geboren te Leeuwarden op 17-05-1815 als zoon van Jacob Takens en Wijtske Frankena. Hij is op 22-01-1859 te Asten getrouwd met Jantje Teunissen van Manen, geboren te Randwijk op 29-03-1815 als dochter van Teunis Teunissen van Manen en Johanna Schuijling. Zij is weduwe van Jacobus Gerritsen (zie Koningsplein 14) en zus van Petronella Teunissen van Manen (zie Weivelden 2).

08a

In 1862 verhuizen zij naar Waalwijk en de nieuwe marechaussee is Albert Hermanus Hafkamp, geboren te Epe op 05-09-1813 als zoon van Albert Hafkamp en Evertje Garts van der Horst. Hij verhuist in 1866 naar Boxtel en de nieuwe brigadier is Hermanus Caarls, geboren te Hoorn op 06-02-1835 als zoon van Hermanus Caarls en Luberta Kat. Hij is op 17-07-1865 te Rucphen getrouwd met Petronella Konings, geboren te Sprundel op 06-07-1832 als dochter van Willem Konings en Adriana Koenen.

Zij verhuizen in 1871 naar Tilburg en de Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant van 27-12-1870 meldt dat naast de Brabantse koffietafel bij een overlijden, ook het vertrek van Herman Caarls naar Tilburg.

08b

Het betreft hier waarschijnlijk de koffietafel bij het overlijden op 24-12-1870 van Everdina Stevens, weduwe van Matheus Knapen.

In het bevolkingsregister van 1869-1879 wordt melding gemaakt van huizingnummer A134, echter zonder dat bewoners genoemd worden.

09

Vanaf 1 september 1878 is Jacobus Pieter Verheij, geboren te Dordrecht op 13- 10-1843 als zoon van Johannes Verheij en Angenees Emmerik, brigadier van de marechaussee. Hij is op 14-11-1872 te Bergeijk getrouwd met Hendrika Voskamp, geboren te Ambt Almelo op 30-01-1842 als dochter van Jan Hendrik Voskamp en Dina Steghuis. In het bevolkingsregister van Asten over de periode 1869-1879 wonen zij in de kazerne der Marechaussee:

10

Ook in de periode 1879-1890 wonen zij in de kazerne met het huizingnummer A136:

11

In 1881 verhuist Jacobus Pieter Verheij met zijn gezin naar Heusden bij 's Hertogenbosch en komt Arie Boom, geboren te Nieuw Lekkerland op 01-04-1844 als zoon van Arie Boom en Neeltje Ceelen, in de kazerne wonen. Hij is op 27-03-1880 te Heusden getrouwd met Johanna Dorothea Franken, geboren te Heusden op 01-01-1845 als dochter van Martinus Franken en Johanna Dorothea Colaert. Rond 1885 vertrekt Arie Boom naar een andere post.

Op basis van het artikel in de Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant van
10-07-1903 maken we op dat rond 1900 de heer W de Poorter bij de marechaussee in Asten was. Het is echter niet bekend wie er in die tijd opperwachtmeester was. Rechts uit de Nieuwe Tilburgsche courant van 28-02-1905 een vergrijp van Johannes Nicolaas Zwanenberg, geboren op 28-09-1876 te Someren als zoon van Martinus Zwanenberg en Hendrika van Tiel. Hij is op 11-11-1915 te Asten getrouwd met Francisca van Keulen en 29-06-1953 te Helmond overleden:

12
13

Vanaf 1910 woont opperwachtmeester Dirk Nammensma, geboren te Oosterbierum op 05-04-1872 als zoon van Nammen Jans Nammensma en Aaltje Dirks Timmerman, in de marechausseekazerne. Hij is op 06-08-1903 te Weststellingwerf getrouwd met Reintje Visser, geboren op 09-10-1873 te Wolvega als dochter van Sieger Reitzes Visser en Grietje Fokkes. Het huizingnummer is dan A163:

14

Ook in de periode 1920-1930 woont Dirk Nammensma met zijn gezin in de marechausseekazerne met als huizingnummers A191 en A192, waarbij A191 een ingang had aan de Burgemeester Frenckenstraat (zie Voormalig huis, G526a) en diende voor de brigadiers en wachtmeesters der marechaussee:

15

Volgens de krant de Zuid-Willemsvaart van 27-02-1925 houdt de marechaussee van Asten tijdens carnaval de openingstijden van de cafés in de gaten:
15a

Hieronder een foto met de aanbouw aan de marechausseekazerne aan de zijde van de Burgemeester Frenckenstraat:

16

Dirk Nammensma is in 1925 gepensioneerd en verhuist met zijn gezin naar Wolvega en in de krant de Zuid-Willemsvaart van 18-12-1924 wordt uitgebreid stil gestaan bij zijn werk gedurende de afgelopen 15 jaar:

17

Reintje Visser is op 20-01-1947 te Heerenveen overleden en Dirk Nammensma is op 15-10-1956 te Heerenveen overleden. In de kazerne komt wonen opperwachtmeester Cornelis Jacobus Deurloo, geboren op 12-11-1891 te Poortvliet als zoon van Karel Deurloo en Maria Feijtel. Hij is te Dussen op 05-10-1922 getrouwd met Francina Janna van Noort, geboren te Kattendijke op 16-01-1893 als dochter van Adriaan van Noort en Martina Verschiere. Zij wonen in de marechausseekazerne met huizingnummer A192, ook bekend staand als Emmastraat 11:

18

Ook in de periode 1930-1938 wonen zij in de marechaussee kazerne aan de Emmastraat 11:

19

In 1934 verhuist Cornelis Jacobus Deurloo met zijn gezin naar Hooge en Laage Zwaluwe. Cornelis Jacobus Deurloo is op 26-05-1959 te Middelburg overleden.

In de marechausseekazerne aan de Emmastraat 11 komt wonen opperwachtmeester Antonie Woutersen, geboren op 20-12-1889 te Stoutenburg als zoon van Johannes Woutersen en Aaltje Blom. Hij is te Utrecht op 16-11-1921 getrouwd met Evelina Philomena van den Bosch, geboren te Sint Gilles Waas (B) op 21-11-1895 als dochter van Jozef Aloijs van den Bosch en Eulalia Verbeke. Rechts in de Limburger Koerier van 26-02-1934 de benoeming van Antonie Woutersen.
20

In het bevolkingsregister van Asten in de periode 1930-1938 woont hij in het huis aan de Emmastraat 11:

21

In de Eindhovensche en Meijerijsche courant van 14-08-1940 een lijst met namen van de Astense marechaussee, waaronder opperwachtmeester Woutersen, die bij het begin van de Tweede Wereldoorlog naar Groot-Brittannië zijn gevlucht:

22

Op 1 maart 1943 wordt de marechaussee te Asten opgeheven en hieronder een overzicht van de opperwachtmeesters van de brigade van de marechaussee te Asten:

Periode Naam Brigadier Geboorteplaats Geboortedatum
1818-1827 Johannes Hendrikus Witzel 's Hertogenbosch 22-07-1787
1827-1859 Onbekend
1859-1862 Jan Takens Leeuwarden 17-05-1815
1862-1866 Albert Hermanus Hafkamp Epe 05-09-1813
1866-1871 Hermanus Caarls Hoorn 06-02-1835
1871-1878 Onbekend
1878-1881 Jacobus Pieter Verheij Dordrecht 13-10-1843
1881-1888 Arie Boom Nieuw Lekkerland 01-04-1844
1888-1910 Onbekend
1910-1925 Dirk Nammensma Oosterbierum 05-04-1872
1925-1934 Cornelis Jacobus Deurloo Poortvliet 12-11-1891
1934-1940 Antonie Woutersen Stoutenburg 20-12-1889

De marechausseekazerne is daarna afgebroken en op die plaats is in 1966 de boerenleenbank gebouwd en hieronder links een foto van de marechausseekazerne en rechts een foto van de bank:

23
24

Overzicht bewoners

Kadasternummer G526

# Periode Naam eigenaar Geboorte Opmerking Verandering
G526 1832 Marechaussee

Emmastraat 11

# Periode Naam hoofdbewoner Geboorte Tweede persoon Geboorte Vertrek
1832-1859 Kazerne der Marechaussee
1859-1862 Jan Takens Leeuwarden 17-05-1815 Jantje Teunissen van Manen Randwijk 29-03-1815 naar Waalwijk
1862-1866 Albert Hermanus Hafkamp Epe 05-09-1813 naar Boxtel
1866-1869 Hermanus Caarls Hoorn 06-02-1835 Petronella Konings Sprundel 06-07-1832 naar Tilburg
A134 1869-1878 Kazerne der Marechaussee
A134 1878-1879 Jacobus P Verheij Dordrecht 13-10-1843 Hendrika Voskamp Almelo 30-01-1842
A136 1879-1881 Jacobus P Verheij Dordrecht 13-10-1843 Hendrika Voskamp Almelo 30-01-1842 naar Heusden
A136 1881-1885 Arie Boom Nieuw Lekkerland 01-04-1844 Johanna D Franken Heusden 01-04-1845
1885-1910 onbekend
A163 1910-1920 Dirk Nammensma Oosterbierum 05-04-1872 Reintje Visser Wolvega 09-10-1873
A192 1920-1925 Dirk Nammensma Oosterbierum 05-04-1872 Reintje Visser Wolvega 09-10-1873 Heerenveen
A192 1925-1930 Cornelis J Deurloo Poortvliet 12-11-1891 Francina J v Noort Kattendijke 16-01-1893
11 1930-1934 Cornelis J Deurloo Poortvliet 12-11-1891 Francina J v Noort Kattendijke 16-01-1893 Lage Zwaluwe
11 1934-1938 Antonie Wouterson Stoutenburg 20-12-1889 Eveline P vd Bosch Sint Gilis 21-11-1895

De meest gebruikte referenties staan in de introductie vermeld
Laatst bijgewerkt op 27 oktober 2018, 12:03:46

Heemkundekring De Vonder Asten-Someren, Molenstraat 10, 5711 EW Someren, tel. 0493-472423
Heemhuis open op dinsdag van 9.00 uur tot 12.00 uur en donderdag van 19.00 uur tot 21.00 uur