vonder kop
vonder kop

Bewoningsgeschiedenis


Selecteer een deel waar je informatie over wil weten


Voorwoord Heusden

Uit diverse bronnen is dit verhaal over Heusden samengesteld:

In het midden van de 18e eeuw lag een viertal gehuchtjes de 'Voorste Heusden', 'de Middelste Heusden', 'de Achterste Heusden' en 'de Behelp' langs een oude zandbaan dwars door de Peel naar Nederweert. De aanwezigheid van de kasteelruïne met poort en voorhoeve wijst er evenwel op dat Heusden een zeer oud gehucht moet zijn geweest. De hoeve Voorste Heusden wordt al in 1464 vermeld en de hoeven Terheide en Vennehoeve in 1486. Toen maakten de oudste delen van Heusden deel uit van het bezit van de heren van Asten. De pachtgronden werden hosden (van hosdinium) of hoesden genoemd. Waarschijnlijk heeft Heusden hier zijn naam aan te danken.

De Peel had daar de naam 'Het Gevlocht' en langs de zandbaan naar Nederweert lag het Lierops ven verbonden met het Eeuwsel ven. Eigenlijk was Heusden zo'n beetje het einde van de bewoonde wereld want de akkers gingen geleidelijk over in de hogere zandgronden en tenslotte in de uitgestrekte Peel. De boeren gebruikten de Peel voornamelijk voor het steken van turf dat als brandstof werd toegepast en als zodanig ook werd verkocht. Omstreeks 1880 probeerde men de Peel voor landbouw geschikt te maken door het afbranden van het veen in het voorjaar en daarna de teelt van boekweit. De Peel veranderde in een bloemenzee met een bedwelmende lucht.

Het geld wat met de turfwinning werd verdiend was niet voldoende om de armoe te bestrijden. De ongeveer 50 boerderijen in de vier gehuchten waren vaak van slechte kwaliteit met lemen muren op een vlechtwerk en getooid met een strooien dak. De boerderijen lagen als een lint door het groene landschap. Richting de rivier de Aa waren de percelen hooi- en weiland klein en begrensd met bomen die dienden als hout voor staken en mutsaarden. Met strooisel uit de Peel en de beschikbare landbouwgronden bezaten de boeren in Heusden relatief veel melkvee.
Dit leidde er toe dat de boeren van Heusden in 1893 besloten tot de oprichting van een roomboterfabriek, hetgeen de samenwerking tussen de gehuchten bevorderde. Ook werden nieuwe woonhuizen gebouwd en het aantal boerderijen uitgebreid als gevolg van de ontginningen en de toename van het doorgaande verkeer. Al in 1905 wilde de Heusdenaren een eigen school, maar dat werd lang gedwarsboomd omdat Heusden dan ook een eigen parochie moest worden. De boeren richten toen een coöperatie op om het stichten van een parochie te bekostigen. De school werd in 1918 gebouwd, de kerk in 1921 en de vier gehuchten Voorste, Middelste en Achterste Heusden en de Behelp waren toen al aaneen gegroeid tot een kern met de naam Heusden.

Aan de hand van de kaart van 1832 wordt in de rapporten vermeld dat er in de plangebieden voor archeologisch onderzoek huizen stonden. Onduidelijk is hoe oud deze boerderijen waren, maar dit gaat mogelijk terug tot in de late Middeleeuwen, zoals onlangs door Piet Aarts is aangetoond met zijn historisch bronnenonderzoek naar Antoniusstraat 45. Mogelijk levert dit onderzoek hierin ook een bijdrage, immers van tenminste tien boerderijen is hier in de bewoningsgeschiedenis vanaf de 17e eeuw tot heden in kaart gebracht.

Hieronder de voorwoorden specifiek voor Voorste Heusden (Kasteel, Voorste Heusden en Heusdensch Hoekje), Middelste Heusden (Vorstermansplein, Middelste Heusden, 't Hoekske en Meijelscheweg) en Achterste Heusden (Behelp, Heikamp en Achterste Heusden).

Voorwoord Voorste Heusden

In dit voorwoord beschrijven we de Voorste Heusden bestaande uit de huidige Kasteellaan en Voorste Heusden.

Bij het kasteel (rode stip) hoort de voorburcht ofwel neerhuis (blauwe stip) dat door boeren werd gepacht en ongeveer dezelfde ouderdom kent als het kasteel. Op de Voorste Heusden ligt een uit het begin van de 17e eeuw daterende pachtboerderij van de heren van Asten, die echter niet meer bestaat. Een andere pachtboerderij daterend uit 1860 (groene stip) ligt daar niet ver vandaan en deze hoeve ligt er nog steeds op het huidige adres Voorste Heusden 6.

Op de Voorste Heusden 11 staat een uit 1890 daterende boerderij (oranje stip), waar eerder een hoeve uit 1815 heeft gestaan en op de Voorste Heusden 55 staat een uit 1930 daterend huis gebouw op de fundamenten van een boerderij uit het begin van de 18e eeuw (paarse stip).

Hieronder de Kuijperkaart van Asten uit 1867[1] met daarop het kasteel en de hoeven:

Hieronder een kaart uit het einde van de 19e eeuw van de Voorste Heusden:

Voorwoord Middelste Heusden

In dit voorwoord beschrijven we de bewoningsgeschidenis van de Middelste Heusden en dat beslaat het huidige centrum van Heusden, de Antoniusstraat, 't Hoekske en de Meijelse weg.

In 1765 wordt de Middelste Heusden door een grote brand getroffen en zes boerderijen branden af, waarvan in het archief van Asten de volgende melding wordt gemaakt:

Asten Rechterlijk Archief 164 folio 54 verso 28-09-1765:
Taxatie van de afgebrande goederen te Heusden. Brand op maandag, 8 uur, 09-09-1765.
Een klein huiske, nummer 32c. Eigenaar en bewoner Daandel Coolen, hier is de brand ontstaan, men denkt in de schoorsteen. Daaraan een kleine stal of neere naast de twee volgende afgebrande huizen. Geheel afgebrand, waarde ƒ 80,-.
Huis, stal, schuur en de helft van een turfschop, nummer 32. Eigenaar Daandel Coolen. Bewoner Jan Daandel Coolen naast het vorig huisje. Waarde ƒ 200,-.
Huis, stal, schuur, nummer 31. Eigenaar en bewoner Dirk Martens. Waarde ƒ 200,-.
Huis, schuur, stal en schop, nummer 29. Eigenaar Daandel Coolen. Bewoner Pieter Willem Slaats. Waarde ƒ 220,-.
Huis, schuur, stal en twee schoppen, nummer 28 naast Daandel Coolen. Eigenaar en bewoner Peter Canters. Waarde ƒ 300,-.
Huis, schuur, schop, stal, nummer 30. aan de overzijde van de straat, tegenover de andere huizen. Eigenaar en bewoner Mattijs Slaats. Waarde ƒ 180,-.
De taxatie is gedaan ingevolge de publicatie de dato 15-01-1765 van haar Hoge Mogendheden. Als de huizen binnen twee jaar opgebouwd zijn als in vorige staat dan zullen de eigenaren de effecten van deze publicatie genieten. De goederen zijn in zeer korte tijd afgebrand mits de extra ordinaare droogte met veel hooi, stro en turf daarin.

De kadasterkaart hierboven geeft aan waar de afgebrande hoeven hebben gestaan en hieronder nog een overzicht van de getroffen gezinnen:

# Naam eigenaar Naam echtgenote Adres
1 Peter Goort Canters Ida Petri Peeters Huis 28
2 Daandel Petri Coolen Jacoba Jansen Verryt Huis 29
3 Mattijs Slaats Johanna Andries Verheijen Huis 30
4 Dirk Martens Elisabeth Jansen van Bussel Huis 31
5 Jan Daandel Coolen Anna Johannes Verryt Huis 32
6 Daandel Coolen Jacoba Jansen Verryt Huis 32c

In 1947 vindt in de Middelste Heusden nog een grote brand plaats, waarbij 11 boerderijen in de Antoniusstraat en 't Hoekske in vlammen opgingen. Dat betekent dat de meeste van die 11 boerderijen in de Middelste Heusden moeten hebben gelegen en de boerderijen op 't Hoekske hadden toen ook het adres Antoniusstraat. In het Peelbelang van 23-08-1947 wordt bericht welke boerderijen zijn getroffen en zijn ook de namen van de boeren genoemd. Op basis hiervan kunnen we een reconstructie maken van welke boerderijen bij die brand zijn verwoest.

Hieronder zijn op de topografische kaart van 1940 de getroffen boerderijen weergegeven. In een brede strook over de Middelste Heusden zijn de hoeven in vlammen opgegaan en er zijn zelfs boerderijen bij die ook bij de eerdere brand zijn verwoest.

Hieronder is per het destijds geldende adres het gezin weergegeven, dat het huis bewoonde:

# Naam eigenaar Naam echtgenote Adres
1 Franciscus Hurkmans Petronella Bukkems Antoniusstraat 27
2 Peter Aarts Antonia Vogels Antoniusstraat 27
3 Johannes Lammers Catharina van Tilburg Antoniusstraat 16
4 Johannes Leenders Petronella van Heugten Antoniusstraat 18
5 Hendrikus Koolen weduwnaar Antonia van Heugten Antoniusstraat 32
6 Johannes Matheus Koolen Johanna Maria Driessen Antoniusstraat 30
7 Mathijs Berkers Anna Maria van de Berkmortel Antoniusstraat 33*
8 Antonius Wilhelmus Aarts Johanna van Bussel Antoniusstraat 34
9 Joseph Manders Petronella van Bussel Antoniusstraat 36
10 Johannes Wilhelmus Kortooms Maria Josephina Brouwers Antoniusstraat 22
11 Albertus van Heugten Wilhelmina Francisca van de Mortel Antoniusstraat 20

* hoort bij Achterste Heusden

Het was in 1947 de warmste zomer ooit met zelfs in september nog een vijfde hittegolf in de Peel en grote droogte. Het was 21 augustus 1947, zonnig, 28°C en alles was gortdroog toen de brand bij de schutting van Frans van Eijk, wonende op de Antoniusstraat 21, begon. Met een matige tot vrij krachtige oostenwind (kracht 4-5 Beaufort) is daarna de boerderij van Francis Hurkmans in vlammen opgegaan. Van daaruit zijn alle tussenliggende boerderijen richting Hannes Koolen op de uiterste punt van 't Hoekske door de brand verwoest. Daar stopte de brand omdat er verder geen boerderijen in westelijke richting meer lagen. Slechts een enkele boerderij of huis is bespaard gebleven, waaronder het woonhuis van Bert van Heugten op Antoniusstraat 16 en de boerderij van Hannes Haasen wonende op Antoniusstraat 23. Tien gezinnen met in totaal 63 Heusdenaren zijn enige tijd dakloos geweest. In 't Hoekske verrezen vijf noodwoningen, die daar bleven staan tot in de jaren tachtig.

Nog een geluk bij dit grote ongeluk is dat de Astense brandweer het door de Duitsers geconfisqueerde Fordje met brandspuit weer terugvindt. Het was in handen gekomen van de Venloose brandweer die bij de brand steun verleende en het in 1952 weer terug gaf aan de Astense brandweer.

De Middelste Heusden is behalve door brand ook door uitbreiding het meeste verandert van de Heusdense gehuchten. Het huidige Vorstermansplein was itot het eind van de 19e eeuw nauwelijks bebouwd en was meer in gebruik als gemeenschappelijke weide. In het begin van de 20e eeuw zijn er de kerk, pastorie en school gebouwd en ontstonden er ook herbergen en winkels. Eind 19e eeuw hebben er ook in oostelijke richting ontginningen plaats gevonden en is de lintbebouwing rond de Meijelse weg ontstaan. De ansichtkaart hieronder geeft een mooi beeld van deze veranderingen:

Hieronder een kaart uit het einde van de 19e eeuw van de Middelste Heusden:

Voorwoord Achterste Heusden

In dit deel voorwoorden beschrrijven we de bewoningsgeschiedenis van de Achterste Heusden, de Heikamp en de Behelp. Aan de Heikamp liggen de oudste boerderijen, daterend uit de 15e eeuw, die destijds de namen Terheide en Vennehoeve droegen. Het waren pachtboerderijen van edelmannen en Terheide werd eind 17e eeuw onderdeel van het kasteelgoed van de heren van Asten door aankoop van Everard van Doerne. Sinds die tijd is de naam van de pachtboerderij 'Achterste Heusden'. Ook op de Behelp is sprake van een oude hoeve, die gedateerd kan worden rond 1500 en eind 17e eeuw in eigendom kwam van de familie van Heugten.

Op de Kuijperkaart uit 1867[1] is met een oranje stip de ligging van de hoeve Terheide aangegeven, liggend in de buurt van de huidige Antoniusstraat 45-47. De blauwe stip geeft de ligging van de Vennehoeve aan, in de buurt van de huidige Antoniusstraat 53. De paarse stip toont de ligging van de hoeve op de Behelp met als huidig adres Behelp 5.

De oudste woningen van de Achterste Heusden liggen toevalligerwijs op de Antoniusstraat 45 uit 1850 en de Antoniusstraat 53 uit 1860 en zijn dus vermoedelijk gebouwd op de plaats van de oude hoeven. Op de Behelp is de in oude staat gerestaureerde boerderij uit 1874 van Leenders (zie foto hieronder), de oudste boerderij, tegenover de eerdergenoemde oude hoeve op de Behelp.

Hieronder een kaart uit het einde van de 19e eeuw van de Achterste Heusden:


Overige bronnen:
  1. a b Kuijperkaart van Asten (atlasenkaart.nl)


De meest gebruikte referenties staan in de introductie vermeld
Gecontroleerd door Piet Aarts

Laatst bijgewerkt op 13 februari 2018, 21:12:56

Heemkundekring De Vonder Asten-Someren, Molenstraat 10, 5711 EW Someren, tel. 0493-472423
Heemhuis open op dinsdag van 9.00 uur tot 12.00 uur en donderdag van 19.00 uur tot 21.00 uur